จากที่เคยเล่าวันก่อนว่าได้ไปเวียนเทียนเนื่องในวันมาฆบูชาที่วัดบวรนิเวศวิหารมา และได้รับหนังสือแจกเป็น บทบาลีสำหรับสวดทำนองสรภัญญะในวันมาฆบูชา จึงคิดว่าน่าจะนำเอาคำนำและกำหนดการวันมาฆบูชาของวัดบวรนิเวศวิหารมาลงใน Blog เพื่อให้ผู้สนใจได้ทราบแบบแผนของวัดบวรฯในการจัดพิธีมาฆบูชา ซึ่งมีพัฒนาการมาตั้งแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชและครองวัดอยู่ จนถึงปัจจุบัน รายละเอียดตามข้างล่างเลยครับ

มาฆบูชา
บทบาลีสำหรับสวดทำนองสรภัญญะในวันมาฆบูชา

คำบูชาก่อนทำวัตร และคำบูชามาฆบูชา
ตามแบบที่สมเด็จพระสังฆราชเจ้า
กรมหลวงวชิรญาณวงศ์
ทรงใช้

คำนำ
          มาฆบูชา คือการทำบูชาพิเศษในอภิลักขิตสมัยตรงกับวันที่พระบรมศาสดาทรงแสดงพระโอวาทปาติโมกข์ในที่ประชุมสาวกสงฆ์ ๑,๒๕๐ รูป ที่ล้วนเป็นพระอรหันตขีณาสพเอหิภิกขุมาประชุมกัน โดยมิได้นัดหมาย ในวันเพ็ญมาฆมาส ที่เรียกว่าจาตุรงคสันนิบาต
          พิธีมาฆบูชา แต่เดิมไม่เคยทำกันมาก่อน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งยังทรงผนวชอยู่และทรงครองวัดบวรนิเวศวิหาร ได้ทรงริเริ่มทำขึ้นที่วัดบวรนิเวศวิหารเป็นครั้งแรก แต่พิธีมาฆบูชา ครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นทำอย่างไรบ้าง ไม่ปรากฏหลักฐานในตำนานวัดบวรนิเวศวิหารกล่าวเพียงว่า ทรงทำมาฆบูชา มีเทศนาด้วยเรื่องนั้น
          มาในยุคของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า พรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงครองวัด จึงได้มีผู้บันทึกระเบียบการทำมาฆบูชา (รวมทั้งพิธีบูชาอื่น ๆ) ไว้ซึ่งควรนำมากล่าวเพื่อเป็นการรักษาประวัติไว้ในที่นี้ดังนี้
          ในเดือน ๓ หรือเดือน ๔ เพ็ญ (ตามปักขคณนา) เวลา ๐๙.๐๐ น. ภิกษุสามเณรลงโบสถ์ทำวัตรเช้าแล้ว อุบาสกอุบาสิกาทำวัตรต่อไป จบแล้ว อุบสกประกาศอุโบสถ จบแล้ว เจ้าอาวาสขึ้นธรรมาสน์ ให้ศีลอุโบสก จบแล้ว แสดงธรรมเรื่องบูชาพระรัตนตรัย ใช้คาถา “ปูชารเห“ เป็นส่วนมาก (ในวันนี้ งดเทศน์เย็นและการสอนเด็กตามปกติ เด็กสอนตอนบูชาที่ลานพระเจดีย์ เวลา ๑๗.๐๐ น.)
          เวลา ๑๙.๓๐ น. เจ้าอาวาสลงรับเครื่องสักการะจากอุบาสกอุบาสิกาในพระอุโบสถแล้วเจ้าอาวาสนำภิกษุสามเณรทำวัตรสวดมนต์ ประกอบด้วยบทสวดดังนี้ ขัดตำนาน, นโม, พุทธํ, สีลุทฺเทสปาฐ, อิธ ตถาคโต, อภิญฺญาย โข, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺต, โอวาทปาติโมกฺขคาถา (สวดพอจบคาถาก็หยุด), สุนกฺขตฺตํ, ยํ ยํ เทวมนุสฺสานํ, โหตุ สพพํ.
          สวดมนต์จบแล้ว ภิกษุสามเณรออกจากพระอุโบสถขึ้นไปยังพระเจดีย์ชั้นบนด้านตะวันออกเฉียงเหนือ เจ้าอาวาสนำกล่าวคำบูชา จบแล้วต่างนำเครื่องสักการะ บูชา ณ ที่นั้น ๆ ตามที่เห็นสมควร (ไม่มีเดินเวียนเทียน) แล้วต่างก็ลงมาพักที่ศาลาฤษี ต่อแต่นั้นอุบาสกอุบาสิกากล่าว คำบูชา ณ ลานพระเจดีย์ชั้นล่างสุด บูชาแล้วพากันเข้าไปยังพระอุโบสถ ทำวัตรสวดมนต์ตามแบบอุบาสกจบแล้ว ตีกลอง
          เจ้าอาวาสเข้าสู่พระอุโบสถพร้อมด้วยภิกษุสามเณร หัวหน้าอุบาสกอาราธนาธรรม (ตามแบบอุบาสกวิธี) เจ้าอาวาสขึ้นธรรมาสน์ บอกศักราช (แสดงพุทธคุณบทใดบทหนึ่ง) จบแล้ว พระเถระรูปหนึ่งขึ้นธรรมาสน์ แสดงจาตุรงคสันนิบาต จบแล้ว เอตตาวตา แล้วสวด ยา เทวตา และ ส่งเทวดา เพียงเท่านี้ เป็นเสร็จพิธีมาฆบูชาในครั้งนั้น
          ต่อมา ในยุคของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ทรงครองวัด โปรดให้แสดงธรรมเรื่องต่างๆ ต่อไปจนตลอดคืน รุ่งเช้าพระภิกษุสามเณรทำวัตรเช้า เป็นเสร็จพิธีมาฆบูชา พิธีมาฆบูชาในวันบวรนิเวศวิหารได้ถือปฏิบัติเป็นแบบสืบมา
          พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งยังทรงผนวชอยู่ ได้ทรงพระราชนิพนธ์คำบูชาสำหรับวันมาฆบูชาและวันวิสาขบูชาไว้ด้วย สำหรับวันวิสาขบูชานั้นนอกจากคำบูชาแล้ว ยังได้ทรงพระราชนิพนธ์บทบาลีสำหรับสวดทำนองสรภัญญะที่ใช้สวดในระหว่างเทศน์แต่ละกัณฑ์ไว้ด้วย ดังที่ใช้เป็นแบบมาในวัดบวรนิเวศวิหาร
          สำหรับวันมาฆบูชานั้น คงเนื่องจากแต่เดิมมามีเทศน์เพียงกัณฑ์เดียวเป็นจบพิธี จึงไม่ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทบาลีสำหรับสวดอย่างเช่นวันวิสาขบูชาไว้ มาในยุคหลัง พิธีมาฆบูชาจัดให้มีเทศน์ตลอดคืน จึงได้เลือกปาฐะหรือบทบาลีที่เห็นว่าเข้ากับเรื่องของมาฆบูชาจากพระไตรปิฏกมาเป็นบทสำหรับสวดอย่างที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้สำหรับวันวิสาขบูชา แต่ในชั้นต้นท่านใช้ปาฐะบทใดบ้าง ไม่ได้จดบันทึกไว้เป็นหลักฐาน ทางวัดบวรนิเวศวิหารเห็นว่าควรจักได้จัดรวบรวมเรียบเรียงเป็นแบบไว้เพื่อสะดวกแก่ผู้มาภายหลังจะได้ใช้สืบไป จึงได้จัดพิมพ์ขึ้นไว้ดังปรากฏในหนังสือนี้

วัดบวรนิเวศวิหาร